به گزارش ثریا سیاست نقش اساسی در زندگی فردی و اجتماعی دارد. انسان چه بخواهد و چه نخواهد یک موجود سیاسی است و آری یا نه گفتن او راجع به مشارکت در سیاست خود یک عمل سیاسی است. فلسفه سیاسی راجع به ماهیت موضوعات اساسی سیاست بحث می‌نماید، لذا شناخت فلسفه سیاسی به ما کمک می‌نماید تا نسبت به موجودی که تأثیری اساسی در زندگی ما دارد، شناخت علمی پیدا نمائیم.

کتاب «تأملی در فلسفه سیاسی» تألیف سید سلمان صفوی رئیس مرکز بین المللی مطالعات صلح چندی پیش در ۳۶۶ صفحه در تهران از سوی انتشارات سلمان آزاده و مرکز بین المللی مطالعات صلح منتشر شد. کتاب «تأملاتی در فلسفه سیاسی»؛ درباره دولت، سیاست، قدرت، آزادی و عدالت از منظر عقلی و فلسفه سیاسی اسلامی بحث نموده است. مباحث کتاب شامل جمع بندی ۴۵ سال تجربه کنش سیاسی و دانش نظری سیاسی مؤلف است. بنابراین کتاب خروجی پراکسیس عمل و تئوری است و فقط از طریق مطالعات کتابخانه ای شکل نگرفته است، بلکه حاصل تعامل میدان عمل و سپهر نظریه پردازی است. در گفتگو با سید سلمان صفوی به ویژگی‌های فلسفه سیاسی مد نظر وی پرداختیم.

*آقای دکتر! در ابتدا تعریفی از فلسفه سیاسی ارائه دهید؟

فلسفه سیاسی؛ شناخت و پاسخ به پرسش‌های اساسی درباره، حکومت، دولت، سیاست، آزادی و عدالت است. فلسفه سیاسی در حیطه پرسش‌هایی از قبیل «حکومت چیست؟»، «آیا به دولت نیاز است؟» «چه چیزی دولت را قانونی می‌کند؟»، «دولت از چه حقوق و آزادی‌هایی باید محافظت کند؟»، «وظایف متقابل حکومت و شهروندان چیست؟»، «سرنگونی یک دولت یا حکومت به نحو قانونی چگونه ممکن می‌شود؟»، «چگونگی گردش قدرت»، «چگونگی توزیع قدرت» و «چگونگی مشارکت مردم در قدرت» بحث می‌کند. فلسفه سیاسی از منظر فلسفی و تاریخی بخشی از حکمت عملی است. متکلمین و سپس اندیشمندان علوم اجتماعی جدید نیز از منظر کلامی یا علمی به مباحث اساسی سیاست پرداختند.

*فلسفه سیاسی به چه دوره‌هایی تقسیم می‌شود؟

فلسفه سیاسی به دوره‌ها، مکتب‌های فکری و متفکرین مختلف تقسیم می‌شود مانند: فلسفه سیاسی کلاسیک غربی، فلسفه سیاسی کلاسیک چینی، فلسفه سیاسی اسلامی، فلسفه سیاسی سکولار و فلسفه سیاسی مدرن. فلسفه سیاسی مدرن غربی به مکتب‌های مختلف تقسیم شده مانند: آنارشیسم، فاشیسم، لیبرالیسم، ناسیونالیسم، سوسیالیسم، کاپیتالیسم، توتالیتاریسم، جمهوریت و مشروطیت.

*مشهورترین فیلسوفان و اندیشمندان فلسفه سیاسی در جهان چه کسانی هستند؟

مشهورترین متفکرین فلسفه سیاسی در شرق و غرب عبارتند از: «لائوتسه»، «کنفوسیوس»، «افلاطون»، «ارسطو»، «سنت اگوستین»، «فارابی»، «ماکیاول»، «توماس هابز»، «جان لاک»، «فرانسوا ول‌تر»، «ژان ژاک روسو»، «شال دو مونتسکیو»، «استوارات میل»، «پی‌یر ژوزف پرودون»، «میخائیل باکونین»، «کارل مارکس»، «سید جمال‌الدین اسدآبادی»، «عبدالرحمان کواکبی»، «آیت‌الله محمدحسین نایینی»، «میشل فوکو»، «هانا آرنت»، «کارل پوپر»، «علی شریعتی»، «امام خمینی (ره)»، «لئو اشتراوس»، «جان رالز» و «آیت‌الله حسینعلی منتظری».
*قدیمی ترین اینها به نظر می‌رسد که لائوتسه باشد، فلسفه سیاسی کلاسیک چین دارای چه ویژگی‌ها و نگرش‌هایی بود؟

شش قرن قبل از میلاد «لائوتسه» بزرگ‌ترین فیلسوف چین با تأسیس مکتب «تائوئیسم» مردم را به شیوه زندگی بدون حکومت فراخواند. او آزادی‌خواه بوده و تائوئیسم را بر پایه «رفتار نیک» بنیان نهاد. لائوتسه از نیرنگ و فرومایگی سیاست‌مداران نفرت داشت و معتقد بود قوانین و مقررات حکومتی؛ آزادی را به کمترین میزان می‌رسانند، دولت‌مردان معتقدند با قوانینی نظیر علم هندسه می‌توان جامعه را اداره کرد، در حالی که این قوانین غالباً به زیان حال و منافع اکثریت مردم و عموماً در جهت منافع اقلیت قدرتمند است.

«کنفوسیوس »(۵۵۱-۴۷۹ قبل از میلاد)، «منسیوس» (۳۷۲ - ۱۸۹ BC) و «موزی» (۴۷۰ - ۳۹۱ BC) در صدد ایجاد یکپارچگی و ثبات سیاسی از طریق پرورش فضیلت بودند، در حالی که «مدرسه قانونی» به دنبال تحقق نظم و انضباط بود.

*فلسفه سیاسی کلاسیک هند چطور؟

نظریه سیاسی غرب به عنوان مبارزه بین دولت و فرد شکل گرفته، در حالی که فلسفه سیاسی هند بیشتر به مسائلی از قبیل خود رهایی، اخلاق و رهبری می‌پردازد. هند نظیر دیگر تمدن‌ها دارای دوره‌های حاکمیت سیاسی توسط طبقات مختلف اجتماعی مانند مالکان بزرگ، رزمندگان و راهبان بوده، اما فلسفه همواره جزو حیطه اختیارات برهمانان و عمدتاً درباره «فضیلت» و «آزادی از دنیای مادی» بوده است. رسیدن به رستگاری و آزادی از چرخه «کارما» بسیار مهم‌تر از رابطه بین فرد و حاکمیت است. فلسفه سیاسی هند غالباً به تعریف مسئولیت اجتماعی و اخلاقی و نحوه کنترل قدرت می‌پردازد.

*فرمودید نظریه سیاسی غرب به عنوان مبارزه بین دولت و فرد شکل گرفته است. این ویژگی مربوط به دوران باستان یعنی یونان هم می‌شود و یا فقط مربوط به دوران مدرن است؟

همان طور که مستحضرید یونان باستان منشأ و خاستگاه فلسفه سیاسی غرب است. دیر زمانی ایالت‌ها و شهرها اشکال مختلف سازمان‌های سیاسی نظیر سلطنت، استبداد، اریستوکراسی، الیگارشی و دموکراسی را تجربه می‌کردند.

«جمهوری» افلاطون و «سیاست» ارسطو از مهم‌ترین آثار کلاسیک فلسفه سیاسی به شمار می‌روند. کتاب «شهر خدا» نسخه مسیحی تفکر یونانی، تأکید بر نقش دولت در اعمال رحمت به عنوان یک مثال اخلاقی بود که توسط سنت‌آگوستین تألیف شد. پس از بازتعریف فلسفه ارسطویی در قالب تفکر مسیحی از سوی سنت توماس آکویناس، فلسفه مدرسی مسیحی قرن‌ها بر تفکر سیاسی اروپا غالب شد.

*پایه گذار فلسفه سیاسی اسلامی هم مسلماً فارابی است با نگارش آرا اهل المدینة الفاضله؟!

حکیم فارابی مؤسس فلسفه سیاسی اسلامی است که مهم‌ترین اثر او همان طور که مشهور است «اندیشه‌های اهل مدینه فاضله» نام دارد. فارابی با روش عقلی به بحث پیرامون موضوعات اساسی فلسفه سیاسی پرداخت و تعالیم وحیانی را نیز در پرتو عقل تفسیر نمود. در دوره معاصر اندیشه سیاسی سید جمال‌الدین حسینی (۱۸۹۷-۱۸۳۸)، شیخ محمد عبده (۱۹۰۵-۱۸۸۹)، شیخ عبدالرحمن کواکبی (۱۸۴۹-۱۹۰۲) سید قطب (۱۹۰۶ - ۱۹۶۶)، ابوالعلا مودودی (۱۹۰۳ - ۱۹۷۹)، دکتر علی شریعتی، آیت‌الله سیدمحمود طالقاتی، امام خمینی و آیت‌الله حسینعلی منتظری مطرح شده است. در اروپا اروین روزنتال ((۱۹۹۱- ۱۹۰۴، لئو اشتراوس (۱۸۹۹-۱۹۷۳) و حمید عنایت (۱۹۳۲-۱۹۸۲) درباره فلسفه سیاسی اسلامی کتاب‌هایی به رشته تحریر درآورده‌اند. کتاب «اندیشه سیاسی در اسلام در سده‌های میانه» تألیف روزنتال در سال ۱۹۵۸ اثری جنجالی با موافقین و مخالفین متعدد است.

اخیراً جمعی از علمای شیعه نظیر امام خمینی (ره) و آیت‌الله منتظری قائل به ضرورت اقامه حکومت عدل در زمان غیبت امام معصوم (ع) با رهبری فقیه عادل شده‌اند. برپایی حکومت اسلامی به رهبری ولی فقیه در اسلام تا سال ۱۳۵۷ شمسی بی‌سابقه بوده است. علمای سنی مذهب عموماً در گذشته حامی حکومت به نام اسلام بوده‌اند مانند حمایت اکثر آنها از حکومت خلفای اموی و عباسی، هر چند سیره حکومت این خلفا در تقابل صریح با دستورات قرآنی بوده است. حسن البنا، سید قطب و مودودی از علمای معاصر تسنن قابل به برپایی نظام اسلامی براساس عدالت اجتماعی هستند.

نوع زندگی زاهدانه صوفیان و عارفان، اعتراض سازمان‌یافته به اشرافیت نظام خلافت بوده و بسیاری از آنها توسط حکومت‌ها شهید یا تبعید شده‌اند مانند: حسین منصور حلاج، عین‌القضات همدانی، شیخ شهاب‌الدین سهروردی، عطار نیشابوری، شیخ نجم‌الدین کبری، شیخ فضل‌الله نعیمی‌استرآبادی، عمادالدین نسیمی و عمر مختار.

*سکولاریسم به عنوان فلسفه سیاسی مسلط و فراگیر غربی چگونه ظهور یافت؟

فلسفه سیاسی سکولار پس از قرن‌ها اندیشه سیاسی دینی در طول رنسانس در اروپا ظهور کرد. «شهریار» ماکیاول و «لِویاتان» توماس هابز، هر کدام بیانگر جنبه‌ای از فلسفه سیاسی اروپا به شمار می‌روند. «شهریار» ماکیاول سیاست را آن‌چنان که در تاریخ رخ داده تجزیه و تحلیل نموده و «لویاتان» هابز مجوز نظری برای حکومت‌های توتالیتاریستی عصر پس از رنسانس فراهم کرده است.

*فلسفه سیاسی مدرن اروپایی با چه اندیشمندانی و چگونه ظهور پیدا کرد و بسط یافت؟

اروپا در عصر روشنگری با آثار اندیشمندانی نظیر جان لاک به عصر طلایی فلسفه سیاسی وارد شد. (ایده‌هایی که درباره لیبرالیسم و آزادی در اعلامیه استقلال آمریکا انعکاس یافت و نفوذ آن در اندیشه و آثار ول‌تر و روسو بسیار مهم بود). جان لاک (۱۶۳۲-۱۷۰۴)، ژان ژاک روس و(۱۷۱۲-۱۷۷۸) (فلسفه سیاسی متعارف روسو تحت‌تأثیر انقلاب فرانسه واقع شد و اثر او تحت‌عنوان «قرارداد اجتماعی» در سال ۱۷۶۲ یکی از تأثیرگذارترین آثار فلسفه سیاسی در سنت غربی بود) و بارون منتسکی (۱۸۸۹ - ۱۷۵۵) (که تفسیر تفکیک قدرت درون حکومت در بسیاری از قوانین اساسی امروز در سراسر جهان اجرا می‌شود) مهم‌ترین فیلسوفان سیاسی اثرگذار دوره مدرن به شمار می‌روند.

در این دوره تفکیک بین مفهوم نهاد حکومت و نهاد دولت مطرح شد. دو سوال اصلی فیلسوفان سیاسی دوره روشنگری چنین بود: «مردم با چه حق یا نیازی تشکیل حکومت می‌دهند؟» و «بهترین شکل برای یک حکومت چیست؟»

سرمایه‌داری با تأکید بر ابزارهای خصوصی و اقتصاد بازار؛ در قرون ۱۶ تا ۱۹ و به ویژه در دوران انقلاب صنعتی (تقریباً اواخر قرن هجدهم و اوایل قرن نوزدهم) در اروپا نهادینه شد. جان استوارت میل (۱۸۰۶-۱۸۷۳) در ۱۸۵۹ در مقاله «آزادی» و آثار دیگر خود نوشت: «سودآوری نیاز دارد توافقات سیاسی منطبق با اصل آزادی (یا اصل صدمه) باشد، یعنی تنها هدف قانون باید جلوگیری از آسیب رساندن به دیگران باشد.»

در قرن نوزدهم «سوسیالیسم»، «لیبرالیسم محافظه‌کارانه»، «آنارشیسم»، «جنبش اتحادیه‌های کارگری» و «سندیکالیسم» مطرح شد. در اواسط قرن نوزدهم کارل مارکس (۱۸۱۸-۱۸۸۳) تئوری «ماتریالیسم دیالکتیک» و «مارکسیسم» را ارائه کرد. پیروزی انقلاب مارکسیسم – لنینیسم در اکتبر ۱۹۱۷ در روسیه موجب گسترش تفکر مارکسیستی در سراسر جهان گردید.

پس از جنگ جهانی اول شکل‌گیری و فعال شدن ایدئولوژی‌های فوق‌العاده ارتجاعی «ناسیونالیسم افراطی»، «فاشیسم» و «‌توتالیتاریسم» در ایتالیا، اسپانیا و آلمان به جنگ جهانی دوم انجامید.

جنبش فمینیستی در قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم (همراه تجدید حیات در دهه‌های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰) نظریه‌ها و فلسفه‌های اخلاقی خود را با نابرابری‌های جنسیتی و حقوق برابر زنان به عنوان بخشی از نگرانی عمومی در مورد عدالت‌خواهی ارائه نمود. پس از جنگ‌جهانی‌دوم؛ «حقوق شهروندی»، «تفکر چند فرهنگی»، «جامعه مدنی»، «حقوق محیط‌زیست» و «جنبش سبزها» مورد بحث و کنکاش بیشتر قرار گرفت.

*وضع موجود فلسفه سیاسی در غرب چگونه است؟

بشر در وضع اولی «امت واحده» بوده است. وضع اولی بشری صلح بوده، حکومت و جنگ بعداً ایجاد شده است. در تاریخ بشر با وجود ظهور و افول انواع حکومت‌ها؛ هیچ‌یک موفق به استقرار آزادی و عدالت و مساوات اجتماعی وَ نابودی فساد و شکاف طبقاتی نشدند. در دوره معاصر دو نظریه «کاپیتالیسم» و «سوسیالیسم مارکسیستی» نیز شکست خورد. سوسیالیسم در شوروی و چین منجر به تأسیس حکومت‌های توتالیتر شد و عملاً نه تنها طبقه کارگر به قدرت نرسید؛ بلکه با شکل‌گیری «طبقه جدید»؛ آزادی‌های اساسی سیاسی – اجتماعی سلب شد و این طبقه عنان قدرت اقتصادی - سیاسی را در دست گرفت.

بحران کاپیتالیسم به جنگ‌های جهانی و کشته شدن میلیون‌ها انسان در سراسر جهان منجر شد. فاشیسم در آلمان، ایتالیا و اسپانیا نماد برجسته بحران سرمایه‌داری گردید. بحران مالی ۲۰۰۷ آمریکا که هم‌چنان ادامه دارد، همه جهان را متأثر نموده و تریلیون‌ها دلار خسارت به بار آورده؛ حاکی از عدم کارآیی نظام کاپیتالیستی است.

امروز آمریکا به عنوان مهم‌ترین حکومت کاپیتالیستی ظالمانه‌ترین رفتار سیاسی، اقتصادی، نظامی، فرهنگی را در سراسر جهان اِعمال می‌کند. کاپیتالیسم آمریکایی با تمرکز ثروت و مالکیت‌های کلان؛ تأثیرگذارترین حکومت در شرایط زندگی سراسر جهان شده و تلاش دارد مخالفین را با وضع تحریم‌های اقتصادی اسیر خود نماید. ملموس‌ترین تحریم‌های آمریکا؛ تحریم‌هایی است که طی چهل سال گذشته علیه ملت بزرگ ایران به جرم استقلال‌خواهی اِعمال شده است.

حکومت آمریکا به طور سازمان‌یافته در پی اِعمال هژمونی فرهنگ آمریکایی در سراسر جهان است و فرهنگ‌های دیگر حتی فرهنگ اروپایی را به چالش کشیده است. تضعیف فرهنگ سرخ‌پوستی نخستین گام کاپیتالیسم آمریکایی بود. در شرایط کنونی نیز مبارزه سازمان‌یافته با اسلام از طریق رسانه‌های امپریالیستی، فیلم‌های سینمایی و بازی‌های کامپیوتری در سرلوحه تهاجم فرهنگی آمریکا قرار دارد.

کاپیتالیسم به الیناسیون (ازخودبیگانگی) انسان در دوره معاصر منجر شد. در دوره معاصر کارل مارکس (۱۸۱۸-۱۸۸۳)، رنه گنون (۱۸۸۶-۱۹۵۱)، اوژن یونسکو (۱۹۰۹-۱۹۹۴)، روزا لوکزامبورگ (۱۸۷۰-۱۹۱۹)، هربرت مارکوزه (۱۸۹۸-۱۹۷۹)، هانا آرنت (۱۹۰۶-۱۹۷۵)، علی شریعتی (۱۹۳۳ - ۱۹۷۷)، ارنست مندل (۱۹۲۳-۱۹۹۵)، آیت‌الله سید محمد باقر صدر (۱۹۳۵-۱۹۸۰) و نوام چامسکی (۱۹۲۸) به نقد کاپیتالیسم پرداختند.

*فلسفه سیاسی کلونیالیسم از چه زمانی شکل گرفت و دارای چه رویکردهایی بود و چه فجایعی را در جهان رقم زد؟

فلسفه سیاسی کلونیالیسم دوره مدرن پس از رنسانس؛ از قرن شانزدهم در اروپا شکل گرفت. براساس این فلسفه سیاسی جدید؛ اروپای مدرن و متجدد حق داشت برمبنای سیاست‌های یک‌جانبه خود از منابع و معادن کشورهای دیگر برای توسعه صنعتی خود بهره‌برداری کند و یا آنها را اشغال و غارت نماید. از قرن ۱۶ تا نیمه اول قرن ۲۰ حکومت‌های اروپایی نظیر اسپانیا، پرتقال، بریتانیا و فرانسه کشورهای مختلف جهان در افریقا، آسیا و آمریکا نظیر زیمبابوه، افریقای‌جنوبی، موزامبیک، آنگولا، غنا (در افریقا) هند، مالزی، اندونزی، برمه، فیلیپین (در آسیا)، آمریکا، کانادا، کوبا، مکزیک برزیل، اروگویه، پرو (در قاره آمریکا) را اشغال و استعمار کردند.

منبع: خبرگزاری مهر